Phần 2: Minh Trị duy tân
Năm 1867, Thiên hoàng Kōmei qua đời, Thái tử Mutsuhito - lúc này chỉ là một đứa trẻ 14 tuổi rưỡi - được mọi người tôn làm Thiên hoàng, lấy niên hiệu là Minh Trị. Các bạn mong đợi gì ở một đứa trẻ 14 tuổi? Theo sách “10 đại hoàng đế thế giới”, tân Thiên hoàng Mutsuhito chỉ là một đứa trẻ, suốt ngày cứ chơi đùa với các cung nữ một cách vô ý thức. Ông hoàn toàn không có năng lực và kinh nghiệm chấp chính, chỉ làm một vị vua bù nhìn, đóng dấu và ký tên vào những văn kiện đã được soạn thảo sẵn. Trong thời gian này ông cũng tiếp tục học tập, nhưng không học về những vấn đề chính trị.
Không thể bỏ lỡ cơ hội quý báu, lực lượng chống Mạc phủ ngay lập tức đề ra kế hoạch khống chế Thiên hoàng rồi lợi dụng danh nghĩa Thiên hoàng để tiêu diệt chính quyền Mạc phủ. Các đại thần triều đình họ khuyên Thiên hoàng ban lệnh ân xá cho tất cả những thành viên chống Mạc phủ đang bị giam trong tù. Sau đó, vào ngày 8 tháng 11 năm 1867, họ thuyết phục ông xuống mật chiếu chinh phạt lực lượng Mạc phủ do Tokugawa Keiki đứng đầu.
Nước Nhật lúc này tồn tại những mâu thuẫn cơ bản: mâu thuẫn giữa Triều đình và Mạc phủ, mẫu thuẫn giữa lợi ích dân tộc và thực dân phương Tây, cũng như mâu thuẫn giữa nông dân nghèo và giai cấp thống trị nói chung. Trước nhu cầu cấp bách của việc giữ vững chiếc ghế của mình, các phe phái đã gạt bỏ lợi ích dân tộc, quốc gia sang một bên; bắt tay (câu kết?) chặt chẽ với nước ngoài và chĩa mũi súng vào nhau. Tuy nhiên, do một số nguyên nhân, nước Nhật đã rất may mắn vì không bị thực dân xâm lược.
Dưới sức ép từ triều đình, cuối năm 1867Tokugawa Keiki tuyên bố "trả lại đại quyền" cho Thiên hoàng và từ bỏ chức vụ Shogun đồng ý trở thành "công cụ thực thi" mệnh lệnh của Hoàng gia. Nhưng ngay sau đó Tokugawa Keiki đã phát động một chiến dịch quân sự (trận Toba-Fushimi) với mục đích chiếm lấy triều đình ở Kyoto, tuyên bố sẽ thanh trừng "bọn phản tặc" chung quanh Thiên hoàng. Ban đầu, lực lượng hai bên khá cân bằng, tuy nhiên sau đó lá cờ kim tuyến của Thiên Hoàng xuất hiện bên phía quân triều đình khiến quân Mạc phủ hoảng loạn và tháo chạy: bất cứ ai tấn công quân triều đình lúc này cũng là phản bội lại Thiên Hoàng. Sự thật, lá cờ đó là giả mạo, và do Okubo Toshimichi đã làm vài tháng trước đó, tích trữ để... dùng dần. Năm 1869, chế độ Mạc phủ Tokugawa cầm quyền suốt gần 300 năm chính thức kết thúc.
Lấy danh nghĩa Thiên Hoàng, triều đình đưa ra một loạt cải cách mới, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển mạnh mẽ. Đất nước được thống nhất theo mô hình mới, các phiên bang (clan) bị xóa bỏ và lập thành tỉnh, huyện; một số lãnh chúa lớn (Daimyo) giao đất cho Thiên Hoàng và được bổ nhiệm làm thống đốc, trong khi phần lớn Daimyo rút khỏi chính trường. Triều đình Thiên hoàng đã thực hiện khẩu hiệu “phú quốc, cường binh, thực sản hưng nghiệp”, bằng việc học hỏi khoa học - kỹ thuật phương Tây, khai thác khoáng sản, lập xưởng chế tạo vũ khí, xây dựng đường sắt, đường thủ, … một cách tích cực.
Những sự kiện xảy ra ở Nhật Bản vào những năm 1860 – 1870 là một cuộc cách mạng tư sản không triệt để và "thời kì Minh Trị" là thời kì quá độ từ chế độ phong kiến sang chủ nghĩa tư bản. Sau năm 1868, chính quyền không ở trong tay giai cấp tư sản mà là nền chuyên chế của Thiên hoàng, ra đời trên cơ sở liên minh quý tộc - tư sản để lật đổ chính quyền Mạc phủ. Với mong muốn đuổi kịp phương Tây, giáo dục đã rất được coi trọng. Và chỉ trong vòng hai, đến ba thế hệ, nước Nhật đã từ chỗ coi trọng thân phận con người theo nguồn gốc dòng dõi, chuyển sang cất nhắc cán bộ theo trình độ giáo dục (tân học). Điều này làm cho xã hội Nhật Bản trở nên bình đẳng một cách đáng kể, thậm chí hơn cả Anh Quốc cùng thời. Tuy nhiên, giới quý tộc cũ lại vô cùng bất mãn với những cải cách này, vì quyền lợi và địa vị của họ ngày càng bị suy giảm trong xã hội.
Như vậy, sự kiện Minh Trị duy tân đã diễn ra với vai trò vô cùng mờ nhạt củaThiên Hoàng Minh Trị. Cho đến khi chiến tranh Tây Nam diễn ra, ông vẫn chưa thực sự nắm quyền triều chính. Saigō Takamori, một trong những lãnh đạo Satsuma hàng đầu trong triều đình Minh Trị và là người ban đầu ủng hộ cải cách, nay đặc biệt quan ngại về tình trạng tham nhũng trong triều đình ngày một gia tăng còn Thiên Hoàng nay đã 24 tuổi, vẫn chỉ là con rối của các đại thần trong triều; và tất nhiên, điều quan trọng nhất là những Samurai như ông ngày càng bị coi thường. Năm 1877, ông đã lãnh đạo cuộc nổi loạn có vũ trang cuối cùng và cũng là nghiêm trọng nhất chống lại triều đình Minh Trị. Cuộc nổi loạn nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ giới Samurai, tuy nhiên họ không thắng được sức mạnh của quân triều đình. Trong trận đánh cuối cùng, phe Saigō chỉ còn khoảng 40 Samurai đã rút kiếm và lao xuống đồi hướng tới các vị trí của Lục quân Đế quốc cho đến khi người cuối cùng ngã xuống vì đạn súng máy. Với những cái chết này, cuộc chiến tranh Tây Nam chấm dứt. Sự kiện này cũng đánh dấu một mốc quan trọng, khi Thiên Hoàng Minh Trị chính thức nắm quyền triều chính. Ông cho khôi phục một số giá trị, đặc quyền của giới Samurai, tinh thần Samurai được phổ biến như truyền thống dân tộc và được áp dụng rộng rãi trong giới tướng lĩnh quân đội.
Cuộc cách mạng Minh Trị cũng mở đường cho việc biến nước Nhật Bản phong kiến thành một nước tư bản chủ nghĩa, thoát khỏi số phận một nước thuộc địa hay nửa thuộc địa. Nó cũng đã dẫn đến quá trình công nghiệp hóa của Nhật Bản khiến nền kinh tế Nhật Bản phát triển mạnh mẽ trong 30 năm cuối của thế kỷ XIX khiến nước này trở thành một cường quốc quân sự năm 1905 sau khi đánh bại Hải quân Hoàng gia Nga và trước đó là chiến thắng trong cuộc chiến tranh Giáp Ngọ (1894-1895) với nhà Thanh.