Một xì căng đan khoa học về covid-19
Sáng nay, có 2 công trình liên quan đến thuốc hydroxychloroquine trên Lancet [1] và NEJM [2] đã bị rút xuống. Đây là một xì căng đan lớn và giới khoa học thế giới xôn xao bàn tán trong hơn 1 tuần qua.
Cả hai công trình đều do một nhóm nghiên cứu thuộc Bệnh viện Brigham (Mĩ) chủ trì. Nghiên cứu công bố trên NEJM kết luận rằng tiền sử bệnh tim mạch ở những bệnh nhân nhiễm virus Vũ Hán có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ tử vong trong bệnh viện. Nghiên cứu này cũng kết luận rằng không có mối liên quan giữa thuốc ức chế ACE và nguy cơ tử vong ở bệnh nhân nhiễm virus Vũ Hán. Nghiên cứu trên Lancet kết luận rằng ở bệnh nhân nhiễm virus Vũ Hán, thuốc điều trị sốt rét hydroxycholoroquine hay chloroquine không có hiệu quả giảm nguy cơ tử vong; ngược lại, thuốc tăng nguy cơ loạn nhịp tim. Nghiên cứu trên Lancet có tác động lớn, vì nó là cơ sở để WHO ngưng thử nhiệm lâm sàng về thuốc này.
Vì tác động lớn và vì công bố trên Lancet nên công trình nghiên cứu thu hút nhiều sự chú ý của giới khoa học. Có nhiều phê bình nghiên cứu này liên quan đến phân tích dữ liệu, y đức, và quan tâm đến dữ liệu. Cá nhân tôi nghĩ những phê bình về phân tích dữ liệu là tiểu tiết vì các tác giả đã nghĩ đến những phê bình đó và đã thực hiện những thao tác cần thiết để giảm bias. Còn về y đức thì rất khó nói, vì đây là registry data, nhưng tôi đồng ý là phải có phê chuẩn của uỷ ban y đức và ngạc nhiên là tác giả lại bỏ qua vấn đề này. Nhưng 'cái tội' lớn nhứt của nhóm tác giả là không chia sẻ dữ liệu, và do đó gây nghi ngờ sự liêm chính của dữ liệu.
Cả hai công trình nghiên cứu đều sử dụng dữ liệu của một công ti tư nhân Surgisphere. Theo tôi hiểu, công ti này thu thập dữ liệu từ các bệnh viện thuộc nhiều nước trên thế giới, và có thể xem như là một dạng "registry". Khi công trình nghiên cứu được công bố trên Lancet, nhiều người phát hiện sự phân bố của dữ liệu không phù hợp trong bài báo. Và, quả thật, tác giả cũng ghi nhận rằng có sai sót về dữ liệu thuộc một bệnh viện và sai sót trong diễn giải một bảng số liệu về propensity score. Tuy nhiên, những sai sót này không làm thay đổi kết luận của nghiên cứu.
Khi giới khoa học yêu cầu Surgisphere cung cấp dữ liệu, thì công ti không hợp tác. Họ lấy lí do bảo mật, nên không thể chia sẻ dữ liệu. Sự thiếu hợp tác của họ càng làm cho nhiều người nghi ngờ. Nhóm tác giả đề nghị có điều tra độc lập về dữ liệu, nhưng Surgisphere không cho nhóm điều tra xem xét dữ liệu. Vậy là tác giả đề nghị rút bài báo.
Nhiều người hỏi Surgisphere có giả tạo dữ liệu? Tôi nghĩ rất khó giả tạo dữ liệu ở qui mô lớn như vậy. Giả tạo dữ liệu cho vài chục biến số thì không khó đối với người giỏi về thống kê học, nhưng với hàng trăm hay hàng ngàn biến số và đa trung tâm thì rất rất khó giả tạo. Nếu quả thật họ giả tạo dữ liệu thì họ … quá giỏi. Tôi không tin họ giả tạo dữ liệu. Tôi nghĩ dữ liệu của họ có lẽ quá 'messy', nên kết quả phân tích thiếu nhứt quán, có khi nghịch lí.
Tôi nghĩ cho dù họ chịu chia sẻ dữ liệu và phân tích lại thì kết quả cũng sẽ chẳng khác gì mấy so với kết luận: hydroxycholoroquine không có hiệu quả trong điều trị bệnh nhân nhiễm virus Vũ Hán.
Thật vậy, ngày hôm qua NEJM mới công bố một RCT và kết quả cũng nhứt quán với bài báo bị rút lại trên Lancet. Đây là RCT đầu tiên về hydroxycholoroquine, và nhóm tác giả cũng kết luận rằng ở bệnh nhân có nguy cơ cao và trung bình nhiễm virus Vũ Hán, hydroxycholoroquine không có hiệu quả phòng ngừa nguy cơ nhiễm virus [3].
Có lẽ chưa bao giờ trong lịch sử khoa học mà có nhiều bài báo khoa học bị rút xuống như trong thời gian 3 tháng qua. Tính đến nay, đã có ít nhứt 18 công trình nghiên cứu liên quan đến dịch Vũ Hán bị rút xuống hay 'Expression of Concern'. Nhưng hai bài báo trên hai tập san số 1 (NEJM và Lancet) bị rút xuống phải nói là một xì căng đan, và xì căng đan này nói lên sự thất bại trong quá trình bình duyệt bài báo. Nhưng tôi nghĩ còn có yếu tố chánh trị nữa, như một nhà khoa học nói nghiên cứu về hydroxycholoroquine thì 90% là chánh trị và chỉ có 10% là khoa học.
___________
[1]
https://www.thelancet.com/lancet/article/s0140673620313246
[2]
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2021225
[3]
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2016638…